Uyğurların fəryadı bütün dünyaya yayılıb – Vahiməli mənzərəbackend

Uyğurların fəryadı bütün dünyaya yayılıb – Vahiməli mənzərə

  • whatsapp
  • messenger
  • telegram
  • vkontakte
  • odnoklassniki

“Amnesty International”-ın Sinsizyanda müsəlmanlara qarşı repressiyaların insanlığa qarşı cinayətlər səviyyəsinə çatdığı söylənilən çox narahatedici bir hesabatı yayımlandı. Hesabata görə, Çinin Sinsizyan Uyğur Muxtar Respublikasındakı uyğurlar, qazaxlar və digər əksəriyyəti müsəlman olan etnik azlıqlar dövlət tərəfindən mütəşəkkil olaraq insanlığa qarşı cinayətlərə bərabər sistematik kütləvi həbs, işgəncə və təcavüzlə üzləşirlər.

Yeni 160 səhifəlik, “Müharibədəki kimi düşmənlərlə mübarizə: Çin Sinsizyanda müsəlmanlara kütləvi işgəncə və zülm siyasəti aparır” adlı hesabatda “Amnesty International”-ın Böhranla Mübarizə Qrupu, Çin rəhbərliyinin həddindən artıq sərt tədbirlərə əl atdığını sübut edən keçmiş məhbuslardan onlarla yeni ifadələr verilir. İfadələr 2017-ci ildən başlayır və sonuncusu 2021-ci il ərzində toplanılıb.

Əslində, bu, bölgədəki müsəlman etnik qrupların dini ənənələrini, mədəni təcrübələrini və yerli dillərini kökündən kəsmək cəhdidir. “Terrorizmlə mübarizə” adı altında törədilən bu cinayətlər etnik uyğurlara, qazaxlara, heylərə (dunqanlar, müsəlman çinlilər), qırğızlara, özbəklərə və taciklərə qarşı yönəldilib.

Şahidliklərin dedikləri adama sankı qorxu filmlərində baş verənləri xatırladır. Sual yaranır: çoxmillətli Çin Xalq Respublikası (ÇXR) rəhbərliyi niyə türk mənşəli müsəlman vətəndaşlarına qarşı bu qədər sərt davranır? Çinlilərə bir növ təsir edə biləcəklərindən qorxursunuz? Bəs necə? Dinlər çox fərqlidir, dillər də. Sinsizyanda separatçı əhval-ruhiyyənin artmasından qorxurlar? Yoxsa başqa səbəblər var?

Azərbaycan İnsan Hüquqları Mərkəzinin rəhbəri Eldar Zeynalov baş verənləri AYNA-ya belə şərh edib:

“Məncə, burada bir neçə amil üst-üstə düşür. Bir tərəfdən, ÇXR-in təkpartiyalı kommunist rəhbərliyinin siyasəti fərqli fikirlərə dözmür və bu vəziyyətdə Sinsizyan Uyğur Muxtar Respublikasında (SUMR) milli və dini kimliyin nəzərəçarpacaq dərəcədə canlanması ilə qarşılaşdı. Bölgə kiçik deyil – 1,7 milyon kv.kilometrdir. Bu da Çinin altıda bir hissəsidir (İran və ya Monqolustan ərazisi qədər). Əhalisi 26 milyon (Avstraliya və ya Şimali Koreya əhalisi qədər) nəfərdir. Eyni zamanda, SUMR-in coğrafiyası və demoqrafiyası separatizm üçün çox əlverişlidir.

Beləliklə, SUMR-dəki titul millət azlıqdadır (39%), əhalinin qalan hissəsi uyğurların 46%-dən çoxluq təşkil etdiyi 46 millətdir, digər 8% digər türk xalqlarıdır: qazaxlar, qırğızlar, özbəklər, tatarlar, sarkollar, salarlar. Çin dilində danışanlar arasında (dunqanlar və ya xeilər) 4,5%-i müsəlmandır. SUMR sakinlərinin çoxunun Orta Asiya ölkələrində qohumları var.

SUMR-dən olan müsəlmanlar İŞİD sıarlarında Suriya və İraqda döyüşüblər. Bəzi təxminlərə görə, Çindən İŞİD sıralarında vuruşanların sayı 5000-ə qədərdir.

Bölgə zəngin enerji yataqlarına malikdir. Məsələn, son pandemiya ilində orada 30 milyard kubmetrdən çox təbii qaz hasil edilib. Bu, Rusiya tərəfindən “Türk axını” ilə nəql olunan qaz həcminə və ya “Şimal Axını”nın gücünün yarısına bərabərdir. Bununla yanaşı, adambaşına düşən ÜDM göstəricisi Afrika Zimbabvesi və ya Lesotosu ilə müqayisə edilə bilər. İndi, pandemiya zamanı, çox güman ki, əhalinin iqtisadi vəziyyəti daha da pisləşib.

Tarixi baxımdan yaxın keçmişdə – 1944-cü ildə Çində baş verən daxili müharibə zamanı, 1949-cu ilə qədər mövcud olan və Çinin mərkəzi rəhbərliklərinin yalnız muxtariyyət verilməsi ilə ləğv edə bildiyi SUMR ərazisində Şərqi Türküstan adlı bir dövlət qurulmuşdu. Eyni zamanda, fərziyyə şəklində müstəqil Şərqi Türküstanın olduğunu təsəvvür etsək, onun 9 dövlətlə quru sərhədi olduğunu görərik: ÇXR-in qonşu bölgələrinə əlavə olaraq SUMR-in Rusiya, Hindistan, Orta Asiya respublikaları (Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan), Əfqanıstan və hətta Pakistanla (Hindistanın mübahisəli ərazilərindən) sərhədləri var.

Beləliklə, separatizm üçün başlanğıc şərtlərinin klassik paketi mövcuddur. Üstəlik, separatizm özünü artıq Şərqi Türküstan İslami Hərəkatının əli ilə 2008-ci ilin martında və 2009-cu ilin iyulunda SUMR-dəki qiyamlarda göstərdi. Terror hücumlarına, polis məmurlarının öldürülməsinə, kütləvi nümayişlərə və nümayişlərin dağıdılmasına, kütləvi həbslərə qədər inkişaf etdi bu gərginlik. Məsələn, 2009-cu ildə Urumçidəki iğtişaşlardan sonra, təxminən 200 uyğur mühakimə olundu, bunlardan 30-u ölüm, 8-i ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi.

Səlahiyyətlilər bu təhdidə – “üç şər”ə, yəni terrorizmə, separatizmə və dini ekstremizmə qarşı kampaniya elan edərək cavab verdi. Uyğurlar (ümumiyyətlə Çin türkləri) beləliklə əlverişli bir hədəfə çevrildi və yüz minlərlə insan “siyasi təhsil düşərgələrinə” sözdə “tərbiyələndirilməyə” göndərildi. İnsan haqları müdafiəçilərinin sahib olduğu və “Amnesty International”-ın hesabatında əks olunan məlumata görə, oraya göndərilən insanlar əsirdirlər, kütləvi şəkildə alçaldılır və beyinləri “yuyulur”. Pekin 4 il ərzində bu düşərgələrin mövcudluğunu inkar etdi və 2018-ci ilin payızında etiraf etdikdə, orada yalnız ekstremistlərin oturduğu və düşərgələrdə insan haqlarına hörmət edildiyi bildirildi. Bunu yoxlamaq çətindir, çünki Çin SUMR-də monitorinq aparmaq üçün heç kimə icazə vermir.

Əlbəttə ki, ABŞ-da uyğurlar üçün artan narahatlıq olmasaydı, “üç şər”in özü çinlilər üçün belə bir problem olmayacaqdı. Amerikanın ümumiyyətlə dövlətlərin ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyi və dini radikalizmə qarşı olduğu qəbul edilən normadır. Amma söhbət rəqiblərini zəiflədəcəkləri hallardan gedirsə, Vaşinqtonun baxışı dəyişə də bilir. Gözlərimiz önündə nümunələr: “Ərəb baharı”, Kosovo, İraq, Suriya (Sinsizyan yaraqlılarının, əslində Əsəd əleyhinə savaşaraq, ABŞ-ın müttəfiqləri olduqları yerlərdə), “gülənçilər”i ABŞ-da radikal olaraq tanımaqdan imtina və s.

Çin iqtisadiyyatına ağır zərbə vuran və milli azlıqların sosial problemlərini daha da gərginləşdirməli olan bu pandemiya, görünür ABŞ-a bu rəqibini həssas bir şəkildə vurma şansı verir. Üstəlik, Çindəki uyğurların vəziyyətinin ən radikal qiymətləndirmələrindən istifadə olunur (“soyqırım” elan edilməsinə qədər). ABŞ daha əvvəl Çinə qarşı bir sıra sanksiyalar tətbiq etdi və Vaşinqtonda rejim dəyişikliyi bununla bağlı heç nəyi dəyişmədi. Və bu il 29 martda Avropa Parlamenti son 30 ildə ilk dəfə sanksiyalara qatıldı. Ancaq bütün bunlar gözlənilən nəticəni verəcəkmi?

Nə də olsa, Çin bu şərtlər altında kifayət qədər inamlı davranır. O, BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərindən ibarət 5 ölkədən biridir və bu baxımdan Təhlükəsizlik Şurasının Çinə dair istənilən qətnaməsinə veto qoya bilər.

Dünya birliyinin laqeyd davranışı da xarakterikdir. Pandemiyadan əvvəl də BMT-yə Çinin siyasətini pisləyən bir məktub göndərildikdə, yalnız 22 Qərb ölkəsi tərəfindən imzalanmışdı. Eyni zamanda, Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya xaricində, yumşaq desək, o qədər də nüfuzlu olmayan avropalılar – Danimarka, Estoniya və ya Lüksemburq kimi ölkələr imza atmışdı. Məktub heç bir Amerika, Afrika və Asiya ölkəsi tərəfindən imzalanmamışdı.

Buna cavab olaraq Çin Rusiyanın Belarus, Kuba və Şimali Koreya ilə bir sıra Latın Amerikası, Afrika və Asiya ölkələri ilə birlikdə meydana çıxdığı 37 BMT üzvü dövlətindən siyasətinə dəstək təşkil etdi. Eyni zamanda, müsəlman ölkələri, Çində müsəlmanlara edilən zülmü qınamaqları lazım olsa da, hökumətinin siyasətini təsdiqlədi. Bunların arasında zəngin və nüfuzlu ölkələr də vardı (Əlcəzair, Bəhreyn, Misir, Küveyt, Oman, Pakistan, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, Somali, Sudan, Suriya, Tacikistan, BƏƏ). 193 BMT üzv dövlətinin üçdə ikisi isə ehtiyatla susmağa üstünlük verdi.

Yəni, çox güman ki, kampaniya təşkilatçıları Avropa Birliyinin demokratik ölkələrini də uyğur məsələsində ÇXR-in açıq-aşkar natəmiz oyununu birbaşa qınamaqdan qoruyan pərdəarxası amilləri nəzərə almır. Əgər Birləşmiş Ştatlar BMT-ni çinlilər üzərinə qaldırmağa ümid edirdisə, o zaman plan açıq-aşkar işə yaramadı. Ancaq “boş atış”, hüquq pozucusunu qorxutmursa, əks təsirə səbəb ola bilər.

Bir insan hüquqları müdafiəçisi olaraq, bu enerjini Çindəki uyğurlar, xüsusən də məşhur düşərgələr ətrafında olan məlumat blokadasını qırmağa yönəltmək mənə daha effektiv görünür. Mövcudluğu qəbul olunduğundan, işgəncə və özbaşına azadlıqdan məhrumetmə ilə mübarizədə iştirak edən BMT strukturlarını oraya göndərmək olduqca uyğun olardı. Üstəlik, Pekinin zəmanətinə görə, insan haqları pozuntusu yoxdur və insan haqları fəallarının hesabatlarında səhv olduğu iddia edilir. Kimin düz olmasını sübut etmək üçün imkanlar ortadadır”.